Sivil Toplum Geliştirme Merkezi (STGM), sivil toplum örgütlerinde emek süreçlerine ve çalışma ilişkilerine odaklanan yeni yayınını erişime açtı. “Sivil Alanda Çalışma İlişkileri” başlıklı derleme çalışma, Avrupa Birliği tarafından desteklenen BİRLİKTE Destek Programı kapsamında yürütülen Sivil Alan Konuşmaları Dizisinin bir ürünü olarak hazırlandı.

Aralık 2023 – Haziran 2024 tarihleri arasında Dr. Ali Alper Akyüz’ün kolaylaştırıcılığında çevrim içi olarak düzenlenen Sivil Alan Konuşmaları, katılımcı STÖ’lerden gönüllü yazarların katkısıyla yayına dönüştürüldü. Editörlüğünü yine Akyüz’ün üstlendiği ve benim de (Şeyma) üçüncü bölümüne katkıda bulunduğum bu yayın, sivil toplum alanında çalışma hayatına dair önemli bir tartışma zemini sunuyor.

Yayında ilgili bölümün –Çalışan Hakları ve Sendikalaşma– çerçevesini gerçekleştirilen çevrimiçi toplantılar ve yapılan sunumlarla sınırlandırdık. Bu paylaşımım da ise ilgili bölüme yapacağım ek katkıları paylaşmak istiyorum. Lafa ortasından başlayalım…

Sivil toplum alanında, sendikalaşma veya platform/dayanışma grubu düzeyinde dahi örgütlülüğün bulunmaması; iş yerlerinde dağınık şekilde süren fiilî ve yasal mücadelelerin kamuoyunda yer almaması; gönüllü ve ücretli çalışanlar kadar Türkiye sivil toplumunun geleceği için de parlak bir tablo çizmiyor.

STK çalışanları, üye sayısı düşüklüğü nedeniyle sarı sendikaların gündemine gerçek anlamda girmiyor. Oysa ki sivil toplum çalışanlarının hakları, sendikaların delege sayısı hedeflerinden ve sendika yöneticilerinin siyasi/sendikal kariyerlerinden öncelikli bir konudur. Belki de bu yüzden bu alanın emekçileri olarak bize düşen ilk adım olarak eğitmenlik, moderasyon, raportörlük gibi işlerde belirli bir ücret tarifesi* oluşturmak ve bunu uygulamak/uygulatmak üzere bir araya gelmektir. Ancak bu ya da bir araya gelip kuracağımız benzer bir örgütlenme deneyimi, ilerleyen süreçte daha büyük kazanımlara kapı aralayacaktır.

Sendikalı olmak yalnızca maaş ve yan hak gibi ekonomik talepler için değil; özellikle hak temelli STK’ların iddialarında yer alan örgüt içi demokrasi, şeffaflık ve katılım süreçlerinin işlemesi için de gereklidir. Kazanım elde etmek için ihtiyaç duyduğumuz yasal ve meşru imkanlar sendikada mevcuttur. Hem sivil toplumda da üretenler yönetmeyecekse nerede yönetecek?

Bana kalırsa sendikalı olmak, hangi sektörde veya işkolunda çalışırsak çalışalım atacağımız ilk adımdır. Bu önerinin ardından hemen “Hangi sendikaya üye olacağız?” sorusu gelir. E-Devlet üzerinden işkolumuza göre üye olunabilecek sendikaların listesini görmek mümkündür. Karar verme aşamasında, sendikaları araştırarak özellikle grev ve direnişlerde haklarında çıkan haberleri incelemek faydalı olacaktır. Bu sayede mücadeleci işçi sendikaları ile bürokratik/sarı sendikaları ayırt etmek ve yolumuzu çizmek kolaylaşır.

Üye olmayı düşündüğümüz sendika ile tanışmak ve karşılıklı beklentileri konuşmak özellikle iş yerinde toplu iş sözleşmesi süreçlerinde veya hak ihlaline maruz kaldığınızda sendikanın tutumu karşısında hayal kırıklığı yaşamamak için atlanmamalı diye düşünüyorum.

“Neden sendikaya üye olalım?” sorusuna verilecek çok yanıt var. Yukarıda ve rehberde bahsettiklerimize ek olarak bu konuda aşağıdaki birincil kaynakları önermek ve yazıyı kısa tutmak istiyorum:

• BİR-TEKSEN’in hazırladığı işçi hakları broşürü, “Sendika nedir? Sendika üyeliğinin önemi nedir? Nasıl sendikalı olunur?” gibi başlıkları detaylı şekilde anlatıyor. Okuması kolay ve açıklayıcı bir kaynaktır. https://www.birteksen.org/materyal
• Umut-Sen’den Başaran Aksu’nun Flutv ve Kıraathane konuşmaları, güncel sendikal hareketleri anlamak ve tutum geliştirmek için önemli bilgiler içermektedir.

Bununla birlikte, sendikalaşma hakkında bilinmesi gereken bazı kritik noktaları da şuraya bırakalım:

• Sendikalar, denetim kurulları ve yeminli mali müşavirler tarafından denetlenir. Kağıt üzerinde böyle olsa da sendikalarda esas denetim işçi denetimi olmalıdır. Üstellik son yıllarda görüyoruz ki mali müşavir raporları genellikle açık erişimde değildir. Kamuoyu ile paylaşıldığında, sendika yöneticilerinin maaşları ve işçi aidatlarının ne şekilde kullanıldığı tartışma konusu olmaktadır. Unutmayalım, sendikadan şeffaflık ve hesap verebilirlik talep etmek hakkımızdır. Sendikanın kaynaklarını ve bu kaynakların nasıl kullanıldığını bilmeliyiz.
• Sendika ve sendika temsilcisi kurtarıcı rolünde değildir. Her türlü (ekonomik ve siyasal) kazanım iş yerlerinde, okullarda ve hak mücadelesi yürüttüğümüz sivil alanda birliğimizden doğacak güce bağlıdır.
• Sendika, esasen iş yeri örgütlenmemizde patron/yönetim/yürütme kurulları ile müzakere ederken sesimizi yükseltmek için bir mekanizmadır. İşçilerin onayı ve doğrudan dahiliyeti olmadan yapılan müzakereler, anlaşmalar ve toplu iş sözleşmeleri (TİS), işçi iradesinin gaspı anlamına gelir. Günümüzde sık karşılaşılan sorunlardan biri, sendikaların işverenlerle gizli veya açıktan -ne yazık ki- anlaşmalar yaparak işçilerin haklarını göz ardı etmesidir.

Sözün özü örgütlenmek için yapmamız gereken ilk şey yüzümüzü mesai arkadaşlarımıza, başka iş yerlerinde hukuki ve fiili mücadele yürüten arkadaşlarımıza dönmek; hafızamızı diri tutmak ve elbette kendi sektörümüzü aşarak ülkenin dört bir yanındaki işçi direnişlerinin parçası olmaktır.

Bu kış tanık olduğumuz gelişmeleri ve 19 Mart sonrası yükselen öğrenci direnişini, direnişin mücadeleci sendikalarda yürüyen işçi direnişleriyle kurduğu dayanışmaları es geçmek olmaz. Bu kış Başpınar işçilerinin Antep havzasında yükselttiği ses hepimizi ilgilendiriyordu. Organize Sanayi Bölgesi (OSB) gibi işçi havzalarında elde edilen kazanımlar, işçi hakları açısından büyük yankı uyandırıyor ve geniş kitleleri etkiliyor. Bugün çeşitli biçimlerde devam eden ve kampüsleri, sokakları, iş yerlerini saran direnişten öğreneceğimiz ve yerine getirilecek çok görev var.

Rehber umarım yeni tartışma ve dayanışmalara vesile olur.

*Ücret tarifesi belirlerken AICA’nın telif tarifesini (http://aicaturkey.org/telif—ucretler) kullanmaya çalışıyordum. Benzer tarifeleri sinemacılar, yayınevi emekçileri platformu da hazırlıyor. Bu alanlarla ortak iş yaparken onların tarifelerini örgütlerimizde dikkate almak tutarlı olacaktır.

** Bu yazı ve rehber Şubat ayında çok sayıda gazeteci ve hak savunucusu arkadaşımızın tutuklandığı operasyon ve 19 Mart Direnişi öncesinde hazırlanmıştır. Mevcut koşulları kapsayacak şekilde düzenleme vakti olmayıp güncel koşul ve gündemlerle birlikte değerlendirmek faydalı olacaktır.

Şeyma K.